مؤلفه‌های سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین براساس متون اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری روان‎شناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران

2 دانشیار گروه خانواده پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران

10.30471/ipf.2026.11511.1038

چکیده

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: روابط زوجین دارای ابعاد مختلف عاطفی، جنسی، روانی و معنوی است و در تمام این جنبه‌ها آگاهی زوجین از مسئولیت خود در پیدایش یک رابطه ثمربخش اهمیت بسیاری دارد. روابط عاطفی زوجین به معنای توجه واقعی و مستمر به همسر است که در آن توجه فرد معطوف به خود نیست و این حالت توجه همراه با مهربانی، فروتنی و تمایل فعال به کمک و حمایت از همسر است. در این مطالعه، سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین براساس متون اسلامی به‌عنوان مجموعه‌ای از نگرش‌ها و رفتارهایی تعریف می‌شود که جهت‌گیری آنها به‌سوی قرب و اجر معنوی است، به‌عنوان مسیری برای دستیابی به سطوح بالاتر معنوی شناخته شده و برخلاف تمرکز بر حقوق قانونی بر جنبه‌های درونی و تعالی‌بخش از روابط تمرکز دارد که با رضایت الهی دارای همخوانی است. با وجود گسترش مطالعات مربوط به روابط زوجین در حوزه‌های مختلفی چون رضایت زناشویی، سازگاری و غنی‌سازی ارتباط، بررسی‌های مندرج در متون اسلامی عمدتاً بر تبیین کلی مفاهیم سلامت معنوی یا ارائه ساختارهای مفهومی عام مذهبی ـ معنوی متمرکز بوده‌اند و کمتر به‌صورت ویژه، مؤلفه‌های سلامت معنوی را در بستر «روابط عاطفی زوجین» استخراج و نظام‌مند کرده‌اند. با توجه به اهمیت و تأثیر گسترده این مفهوم در روابط عاطفی همسران، لازم است این مؤلفه‌ها تبیین و تحلیل شود. این پژوهش در پی استخراج مؤلفه‌های سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین براساس متون اسلامی و سنجش میزان روایی آن است.
روش: متون اسلامی مورد مطالعه با تکیه بر روش تحلیل محتوای کیفی بنگستون بررسی شدند. در این روش چهار مرحله برنامه‎ریزی، جمع‎آوری داده‎ها، تحلیل داده‌ها و تهیه گزارش و ارائه نتایج انجام شد. جامعه متنی پژوهش شامل قرآن کریم و تمامی احادیث منقول در کتاب میزان‌الحکمة تعیین شد. روش نمونه‌گیری در این پژوهش هدفمند بود. تعیین حجم نمونه براساس اصل اشباع صورت گرفت. واحد تحلیل در مطالعه حاضر «مضمون» انتخاب شد. در این پژوهش تحلیل محتوای آشکار و پنهان به‌کار گرفته شد. تحلیل داده‌ها براساس چهار گام «ازمتن‌گیری»، «به‌متن‌دهی»، «مقوله‌بندی» و «یکپارچه‌سازی» انجام شد. از میان متون مورد بررسی، 36 زیرمقوله، دو مقوله و یک درون‌مایه استخراج شد که چارچوب سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین در متون اسلامی را شکل دادند. به‌منظور کسب قابلیت اطمینان از نتایج منابع اسلامی پژوهش از چهار معیار پیشنهادی لینکن و گابا، یعنی «اعتمادپذیری»، «تأییدپذیری»، «انتقال‌پذیری» و «اتکاپذیری» بهره گرفته شد. در ملاک اتکاپذیری، یافته‌های برگرفته از متون اسلامی به داوری کارشناسان سپرده شد و «شاخص روایی محتوایی» (CVI) مورد سنجش قرار گرفت. در این روش از ده کارشناس خواسته شد تا تکمیل سه فرم نظرات تخصصی خود را اعلام کنند: در فرم‌های اول و دوم میزان تطابق مستندات با زیرمقوله‌ها و تناسب زیرمقوله‌ها با مقولات بررسی شد؛ در فرم سوم درجه تناسب مقولات با درون‌مایه سنجیده شد.
نتایج: یافته‎های حاصل از متون دینی نشان داد که مؤلفه‌های سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین شامل دو عامل اصلی تقویت پیوند و نزدیکی عاطفی (خوش‌اخلاقی با همسر، تشکر کردن از همسر، مهربانی با همسر، سلام کردن به همسر، نگاه کردن به چهره همسر، نیکی کردن به همسر، خریدن هدیه برای همسر، شاد کردن همسر، برطرف کردن غم‌های همسر، دلسوزی کردن برای همسر، به‌دست آوردن رضایت همسر، خدمت کردن به همسر، نفع رساندن به همسر، احترام گذاشتن به همسر، ابراز دوست داشتن به همسر، گرفتن دست همسر، کمک کردن به همسر، نشستن در کنار همسر، توجه به خواسته‌های همسر، وقت گذاشتن برای همسر، استقبال و بدرقه از همسر، درک کردن همسر) و شکیبایی و جلوگیری از تنش (شکیبایی بر بدخلقی همسر، شکیبایی بر آزار و اذیت همسر، شکایت نکردن نزد دیگران از همسر، بخشیدن جسارت و نادانی همسر، بخشیدن اذیت همسر، آزار ندادن همسر، عدم دشنام و بدزبانی به همسر، ناراحت نکردن همسر، عصبانی نکردن همسر، اخم نکردن به همسر، عدم برخورد فیزیکی با همسر، مدارا و ملایمت با همسر، خشنود کردن همسر هنگام خشم او) است.
در بخش اعتبارسنجی سه عامل گرفتن دست همسر، نگاه کردن به چهره همسر و اخم نکردن به همسر در شاخص CVI، نمره مطابقت هریک از آنها با مستندات کمتر از 80/0 سنجش شد و نمره روایی لازم کسب نشد؛ بنابراین این عوامل حذف و بقیه عوامل تأیید شدند.
بحث و نتیجه‎گیری: نتایج حاصل از پژوهش نشان داد مؤلفه‌های سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین در دو محور دارای 32 زیرمقوله است. نخستین مقوله در این مطالعه، تقویت پیوند و نزدیکی عاطفی می‌باشد که عبارت از فرایند آگاهانه و مداوم ایجاد و تعمیق پیوندهای عمیق احساسی از راه تعاملات گرم، حمایت‌گر و متقابل است که بر پایه محبت و همدلی بنا شده، و در راستای تعالی روحی مشترک و همسویی با ارزش‌های الهی به افزایش حس امنیت، رضایت و وابستگی مثبت بین همسران می‌انجامد. مقوله دوم از این مطالعه، شکیبایی و جلوگیری از تنش می‌باشد که عبارت از فرایند آگاهانه و مداوم مدیریت و کاهش تعارضات احساسی از راه رویکردهای آرامش‌بخش، بخشایش‌گر و خودکنترلی است که بر پایه باور به پاداش‌های الهی و تعالی روحی بنا شده و به حفظ تعادل، صلح درونی و پایداری رابطه می‌انجامد. در این پژوهش، احادیث دینی از کتاب میزان الحکمة استخراج شد. غربال احادیث به‌وسیله ضعف سند و کتاب ممکن است دقت در اطلاعات پژوهشی را بیشتر کند. نتایج حاصل از این پژوهش، چارچوب نظری جدیدی را برای سلامت معنوی در روابط عاطفی زوجین پیشنهاد می‌کند؛ همچون مقیاس سلامت معنوی در روابط زوجین، بسته‌های آموزشی تقویت سلامت معنوی در روابط زوجین و ساخت پروتکل درمانی آن تدوین شود و نیز با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی تدوین مؤلفه‌های فرایندی سلامت معنوی در روابط زوجین و تدوین مؤلفه‌های ساختاری و فرایندی در روابط والدین و فرزندان پیشنهاد می‌شود.
تقدیر و تشکر: از تمامی کارشناسانی که در اعتبارسنجی این مطالعه همکاری کردند، تشکر و قدردانی می‎شود.
تعارض منافع: براساس اظهار نویسندگان، این مطالعه فاقد هرگونه تعارض منافع است.
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Spiritual Health Components in Marital Emotional Relationships Based on Islamic Texts

نویسندگان [English]

  • Mojtaba Hafezi, 1
  • Mohammadreza Salarifar 2
1 Research Institute of Hawzah and University
2 Associate Professor, Department of Family Studies, Research Institute of Hawzah and University, Qom, Iran
چکیده [English]

Extended Abstract
 
Introduction and Objectives: Marital relationships encompass various dimensions, including emotional, sexual, psychological, and spiritual aspects. In all these areas, spouses’ awareness of their responsibilities in fostering a fruitful relationship is of paramount importance. An emotional relationship between spouses refers to genuine and continuous attention toward one’s partner, where one’s focus transcends the self, characterized by kindness, humility, and an active desire to support and assist the spouse. In this study, spiritual health in marital emotional relationships, grounded in Islamic texts, is defined as a set of attitudes and behaviors oriented toward divine proximity (ghurb) and spiritual reward. It is perceived as a pathway to attaining higher spiritual levels and, contrary to a focus on legal rights, emphasizes the internal and transcendent facets of relationships that align with Divine pleasure. Despite the proliferation of studies on marital relationships in areas such as marital satisfaction, adjustment, and enrichment, research within Islamic texts has primarily focused on elucidating general concepts of spiritual health or presenting broad religious-spiritual conceptual frameworks. Few studies have specifically extracted and systematized the components of spiritual health within the context of “marital emotional relationships.” Given the significance and profound impact of this concept on spousal emotional bonds, it is essential to delineate and analyze these components. This research seeks to extract the components of spiritual health in marital emotional relationships based on Islamic texts and to assess their validity.
Method: The Islamic texts studied were analyzed using Bengston’s qualitative content analysis method. This process involved four stages: planning, data collection, data analysis, and report generation/presentation. The textual corpus of the research included the Holy Quran and all traditions (ahadith) recorded in the book Mizan al-Hikmah. Sampling was purposive, and sample size was determined based on the principle of theoretical saturation. The “theme” was selected as the unit of analysis. Both manifest and latent content analysis were employed. Data analysis was conducted through four steps: “decontextualization,” “recontextualization,” “categorization,” and “compilation.” From the analyzed texts, 36 sub-categories, 2 categories, and 1 core theme were extracted, which constituted the framework of spiritual health in marital emotional relationships within Islamic texts. To ensure the reliability of the findings derived from Islamic sources, Lincoln and Guba’s four criteria were utilized: “credibility,” “confirmability,” “transferability,” and “dependability.” In the dependability criterion, findings derived from Islamic texts were subjected to expert judgment, and the “Content Validity Index” (CVI) was assessed. In this method, 10 experts were requested to provide their specialized opinions through three forms: the first and second forms examined the degree of correspondence between documents and sub-categories and the appropriateness of sub-categories within the categories; the third form assessed the degree of appropriateness of the categories to the core theme.
Results: Findings from religious texts indicated that the components of spiritual health in marital emotional relationships consist of two main factors:

Strengthening Bonds and Emotional Proximity: (e.g., being good-tempered with the spouse, expressing gratitude, kindness, greeting, gazing at the spouse’s face, performing good deeds, gift-giving, bringing joy, alleviating the spouse’s sorrows, showing compassion, seeking the spouse’s satisfaction, serving the spouse, benefiting the spouse, showing respect, expressing love, holding hands, assisting the spouse, sitting together, paying attention to the spouse’s desires, spending time with the spouse, welcoming/seeing off the spouse, and practicing empathy).
Patience and Conflict Prevention: (e.g., patience toward the spouse’s bad temper, patience toward harassment, refraining from complaining about the spouse to others, forgiving the spouse’s audacity and ignorance, forgiving annoyances, avoiding harming the spouse, refraining from verbal abuse/insults, avoiding upsetting the spouse, not provoking the spouse’s anger, refraining from frowning at the spouse, avoiding physical conflict, practicing gentleness/leniency, and appeasing the spouse during their anger).

In the validation phase, three factors—“holding the spouse’s hands,” “gazing at the spouse’s face,” and “refraining from frowning at the spouse”—scored below 0.80 on the CVI regarding their correspondence with the documents and did not attain the required validity. Consequently, these factors were excluded, while the remaining factors were confirmed.
Results and Discussion: The findings of this study revealed that the components of spiritual health in couples’ emotional relationships comprise two main domains encompassing 32 subcategories. The first major domain, strengthening emotional bonds and intimacy, refers to a conscious and ongoing process of creating and deepening profound emotional connections through warm, supportive, and reciprocal interactions grounded in affection and empathy. This process—aimed at mutual spiritual elevation and alignment with divine values—enhances the sense of security, satisfaction, and positive attachment between spouses.
The second domain, patience and tension prevention, denotes a conscious and continuous process of managing and mitigating emotional conflicts through calming, forgiving, and self controlled approaches. Rooted in a belief in divine rewards and spiritual growth, this process contributes to maintaining balance, inner peace, and the stability of the marital relationship.
In this research, religious narrations (Hadiths) were extracted from the book Mizan al Hikmah. The screening of narrations based on the reliability of their chains of transmission may enhance the precision of the research data.
The outcomes of this study propose a novel theoretical framework for spiritual health in spouses’ emotional relationships. Accordingly, it is suggested that, based on these findings, a Spiritual Health Scale in Spouses’ Relationships be developed, along with educational packages aimed at promoting spiritual health within marital relationships, and a corresponding therapeutic protocol. Furthermore, through qualitative content analysis, it is recommended to formulate process based components of spiritual health in spouses’ relationships and to extend these structural and processual components to parent–child relationships.
Acknowledgments: The authors wish to express their sincere appreciation to all the experts who contributed to the validation of this study.
Conflict of Interest: According to the authors’ declaration, this study involves no conflict of interest.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Spiritual Health
  • God-Oriented Spirituality
  • Spouses’ Emotional Relationships
  • Marital Emotional Relations
  • Qualitative Content Analysis

مراجع

منابع
* قرآن کریم.
ابن حنبل، احمد بن محمد (1429)، مسند الإمام أحمد بن حنبل، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن عساکر، أبو القاسم علی بن الحسن (1415). تاریخ دمشق، دمشق: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1362)، الخصال، پدیدآور علی‌‎اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1376)، الأمالی (للصدوق)، تهران: کتابچی.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1378)، عیون أخبار الرضاj، پدیدآور مهدی لاجوردی، تهران: جهان.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1406)، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، پدیدآور محمدمهدی خرسان ، قم: دار الشریف الرضی للنشر.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1413)، من لایحضره الفقیه، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ابن‌شعبه، حسن بن علی (1404)، تحف العقول عن آل الرسولn، قم: جامعه مدرسین‏.
ابوداود، سلیمان‌ بن‌ اشعث (1420)، سنن أبی‌داود، بیروت: دار الفکر.
اربلی، علی بن عیسی (1381)، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، پدیدآورنده هاشم رسولی و جعفر سبحانی تبریزی، تبریز: بنی‌هاشمی.
اسماعیلی، مصطفی، فانی، مهدی، و کرمخانی، مرضیه (1395)، «ساختار مفهومی سلامت معنوی در منابع اسلامی (قرآن و نهج‌البلاغه)»، پژوهش در دین و سلامت، س۳، ش۱، ۹۱-۱۰۱. https://doi.org/10.22037/jrrh.v3i1.15669
بخاری، محمد بن اسماعیل (1410)، صحیح البخاری، قاهره: لجنة إحیاء کتب السنة.
البغدادی، احمد (1403)، تاریخ بغداد، بیروت: دارالکتب العلمیه.
بیهقی، احمد بن حسین (1421)، شعب الایمان، محقق ابوهاجر محمد سعید زغلول، بیروت: دارالکتب العلمیه.
 
پارسا، فرزاد، رستمی، سهیلا، و سجادی، شیلان (1395)، «وظایف زن در زندگی زناشویی و نقش آن در استوار ساختن بنیاد خانواده از دیدگاه فقه اسلامی»، نشریه دانشگاه کردستان، س6، ش2، 165-187. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22516654.1395.6.2.8.3
ترکاشوند، جواد و جعفرزاده، فرزانه (1392)، «تعامل رفتاری همسران از نگاه اسلام و روان‌شناسی»، معرفت، س22، ش192 (ویژه روان‌شناسی)، 115-128. https://marifat.nashriyat.ir/en/node/2751
ثناگویی، محمد، جان‌بزرگی، مسعود و مهدویان، علیرضا (1390)، «رابطه پایبندی مذهبی با الگوهای ارتباطی زوجین»، روان‌شناسی و دین، س4، ش4، 103-120. https://www.magiran.com/p984456
جان‌بزرگی، مسعود (1398)، درمان چندبعدی معنوی: یک رویکرد خداسو برای مشاوره و روان‌درمانگری (فنون و برنامه‌ها)، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جان‌بزرگی، مسعود، و انصاری، حسن (1403)، آسیب‌شناسی روانی با ملاحظات فرهنگی براساس DSM-5-TR و ICD-11، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله (1435)، المستدرک علی الصحیحین، قاهره: دارالتاصیل.
خدادادی سنگده، جواد، احمدی، خدابخش، و آموستی، فروغ (1394)، «شناسایی عوامل معنوی مؤثر بر سلامت خانواده‌های نظامی: یک مطالعه کیفی»، مجله علوم مراقبتی نظامی، س2، ش3، 134-142. http://dx.doi.org/10.18869/acadpub.mcs.2.3.134
خراشادی‌زاده، فاطمه؛ حیدری، عباس؛ حشمتی نبوی، فاطمه؛ مظلوم، رضا و ابراهیمی، مهدی (1394)، «تحلیل مفهوم سلامت معنوی در آموزه‌های اسلامی»، نشریه پرستاری ایران، س۲۸، ش۹۷، ۴۲-۵۵. http://dx.doi.org/10.29252/ijn.28.97.42
دارقطنی، علی بن عمر (1417)، سنن الدارقطنی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
دلبری، سید علی، و خاجوی مقدم، لعیا (1393)، «عوامل تقویت مدارا در خانواده از دیدگاه آیات و روایات»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، س۲۰، ش۱۰۰، ۱۲۳-۱۵۰. https://iss.razavi.ac.ir/article_786.html
دیلمی، حسن بن محمد (1408)، أعلام الدین فی صفات المؤمنین، قم: مؤسسة آل البیتb لإحیاء التراث.
دیلمی، حسن بن محمد (1412)، ارشاد القلوب إلى الصواب‏، قم: الشریف الرضی‏.
دیلمی، شیرویه بن شهردار بن شیرویه (1406)، الفردوس بمأثور الخطاب، بیروت: دار الکتب العلمیة.
رفیعی‌هنر، حمید، و جان‌بزرگی، مسعود (1389)، «رابطه جهت‌گیری مذهبی و خودمهارگری»، روان‌شناسی و دین، س3، ش1، 31-42. https://ravanshenasi.nashriyat.ir/node/84
‎ری‌شهری، محمد، و پسندیده، عباس (1397)، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، قم: دارالحدیث.
زارعی، اقبال و احمدی سرخونی، طاهره (1391)، «نقش پیش‌بینی‌کننده‌های هوش معنوی و الگوهای ارتباطی با میزان رضایتمندی زناشویی زوجین مراجعه‌کننده به مراکز مشاوره در شهر بندرعباس»، پژوهش‏های روانشناسی بالینی و مشاوره، س2، ش2، 101-116. https://doi.org/10.22067/ijap.v2i2.10915
زید، بن علی (1419)، مسند الإمام زید، بیروت: دار الکتب العلمیة.
سمرقندی، ابو لیث نصر بن محمد بن ابراهیم (1420)، تنبیه الغافلین بأحادیث سید الأنبیاء و المرسلین، بیروت: دار الکتب العلمیة.
شاه‌محمدی، مینا و ابراهیمی تازه‌کند، فریبا (1396)، «نقش معنویت و مذهب درون نظام خانواده»، کنفرانس بین‏المللی فرهنگ آسیب‏شناسی روانی و تربیت، در دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن.
شریف الرضی، محمد بن حسین (1414)، نهج البلاغة، تحقیق صبحی صالح، قم: مؤسسة دار الهجرة.
صفورایی پاریزی، محمدمهدی (1392)، «شاخص‌های خانواده کارآمد»، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، س1، ش1، ص29-58. http://pzk.journals.miu.ac.ir/article_911.html
طبرانی، سلیمان بن احمد (1409)، مسند الشا‌میین‌، بیروت: مؤسسة الرسالة.
طبرسی، حسن بن فضل (1412)، مکارم الأخلاق، قم: الشریف الرضی.
طوسی، محمد بن حسن (1414)، الأمالی، قم: دارالثقافة.
الطیالسی، ابی‌داود (1419)، مسند ابی‌داود الطیالس، قم: دار هجر.
عسقلانی، احمد بن علی (1419)، المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة، ریاض: دار العاصمة.
غفوری، سمانه، حسن‌آبادی، مهرام، بهروز، و قنبری هاشم‌آبادی، بهرامعلی (1390)، «بررسی اثربخشی روش بخشودگی مبتنی بر درمان های معنوی-مذهبی در کاهش تعارضات زناشویی»، پژوهش‌های نوین روان‌شناختی، س6، ش24، 117-136. https://psychologyj.tabrizu.ac.ir/article_4142.html?lang=fa
فقیهی، علی‌‌نقی (1392)، «نگاه تربیتی به روابط عاطفی زوجین در آموزه‌های دینی»، فصلنامه تربیت اسلامی، س۸، ش۱۷، ۷۵-۱۰۱. https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_8.html
فقیهی، علی‌نقی (1401)، «وظایف عاطفی زوجین نسبت به یکدیگر از منظر فقه تربیتی»، مطالعات فقه تربیتی، س۹، ش۱۸، ۱۳۱-۱۶۴. http://mft.journals.miu.ac.ir/article_7858.html
فقیهی، علی‌نقی و رفیعی مقدم، فاطمه (1390)، «بررسی آموزه‏های دینی مؤثر در سلامت معنوی همسران»، معرفت، س20، ش4، 67-80. https://lib.wrc.ir/scholar/view/1/16176
کلینی، محمد بن یعقوب (1429)، الکافی، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
متقی، علی بن حسام‌الدین (1419)، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، بیروت: دار الکتب العلمیة.
محمدی‌ری‌شهری، محمد (1388)، میزان الحکمه، قم: دارالحدیث‌ للطباعه‌ و النشر.
مفید، محمد بن محمد (1413)، الأمالی، قم: کنگره شیخ مفید.
مولوی، محمد حسین، سالاری‌فر، محمدرضا، فرهوش، محمد، و رحمانی، مریم (1398)، «راهکارهای غیرکلامی در تأمین نیازهای عاطفی همسران با توجه به منابع اسلامی»، اسلام و پژوهش‌های روان‌شناختی، س۵، ش۱۲، ص۶۵-۸۱. https://journals.ueae.ir/article_16.html
النسائی، أحمد بن شعیب بن علی (1421)، السنن الکبرى للنسائی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
نوری، حسین بن محمدتقى (1408)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل‏، قم: مؤسسة آل البیت(ع)‏.
ورام، مسعود بن عیسی (1410)، تنبیه الخواطر و نزهة النواظر (مجموعة ورّام)، قم: مکتبه فقیه‏.
یوسف‌زاده، محمدرضا و معروفی، یحیی (1388)، تحلیل محتوا در علوم انسانی (راهنمای عملی تحلیل کتاب‌های درسی)، تهران: سپهر دانش.
 
 
References
Qur’an.
Abu Dawud, S. (2000). Sunan Abi Dawud. Dar al-Fikr. [In Persian]
Aini, Q., Talib, S. G., Alghazali, T., Hussein Ali, M., Sahi, Z. T., Kumar, T., Muda, I., Ramírez-Coronel, Á. A., & Sunarsi, D. (2023). Spiritual intelligence, spiritual health and occupational stress in Islamic organisations. HTS Teologiese Studies/Theological Studies, 79(1), 8228. https://doi.org/10.4102/hts.v79i1.8228
Al-Asqalani, A. (1998). Al-Matalib al-Aliyah bi Zawaid al-Masanid al-Thamaniyah. Dar al-Asimah. [In Persian]
Al-Baghdadi, A. (1983). Tarikh Baghdad. Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [In Persian]
Al-Bayhaqi, A. (2001). Shuab al-Iman (A. H. M. Said Zaghlul, Ed.). Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [In Persian]
Al-Bukhari, M. (1990). Sahih al-Bukhari. Lajnat Ihya Kutub al-Sunnah. [In Persian]
Al-Daraqutni, A. (1997). Sunan al-Daraqutni. Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [In Persian]
Al-Daylami, H. (1988). Alam al-Din fi Sifat al-Muminin (Muassasat Al al-Bayt li Ihya al-Turath, Ed.). Muassasat Al al-Bayt li Ihya al-Turath. [In Persian]
Al-Daylami, H. (1992). Irshad al-Qulub ila al-Sawab. Al-Sharif al-Radi. [In Persian]
Al-Daylami, S. S. S. (1986). Al-Firdaws bi Mathur al-Khitab. Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [In Persian]
Al-Hakim al-Nishaburi, M. (2014). Al-Mustadrak ala al-Sahihayn. Dar al-Tasil. [In Persian]
Al-Kulayni, M. (2008). Al-Kafi (Dar al-Hadith, Ed.). Muassasah Ilmi-Thaqafi Dar al-Hadith. [In Persian]
Al-Mufid, M. (1993). Al-Amali (al-Mufid). Congress of Shaykh al-Mufid. [In Persian]
Al-Muttaqi al-Hindi, A. (1998). Kanz al-Ummal fi Sunan al-Aqwal wa al-Af al. Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [In Persian]
Al-Nasai, A. (2001). Al-Sunan al-Kubra li al-Nasai. Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [In Persian]
Al-Tabarani, S. (1988). Musnad al-Shamiyyin. Muassasat al-Risalah. [In Persian]
Al-Tabarsi, H. (1951). Makarim al-Akhlaq (Vol. 1). Al-Sharif al-Radi. [In Persian]
Al-Tabarsi, H. ibn F. (1992). Makarim al-Akhlaq. Al-Sharif al-Radi. [In Persian]
Al-Tayalisi, A. D. (1998). Musnad Abi Dawud al-Tayalisi. Dar Hijr. [In Persian]
Al-Tusi, M. (1994). Al-Amali (al-Tusi). Dar al-Thaqafah. [In Persian]
Aman, J., Abbas, J., Nurunnabi, M., & Bano, S. (2019). The relationship of religiosity and marital satisfaction: The role of religious commitment and practices on marital satisfaction among Pakistani respondents. Behavioral Sciences, 9(3), 30. https://doi.org/10.3390/bs9030030
Arbali, A. (1961). Kashf al-Ghummah fi Marifat al-Aimmah (H. Rasuli & J. Sobhani Tabrizi, Eds.). Bani Hashami. [In Persian]
Asadzandi, M. (2019). Sound heart, spiritual health from the perspective of Islam. J Relig Theology, 2(4), 22–29. https://doi.org/10.22259/2637-5907.0301002
Asakir, A. (1995). Tarikh Dimashq (History of Damascus). Dar al-Fikr li al-Tibaah wa al-Nashr wa al-Tawzi. [In Persian]
Aziz, R., & Mangestuti, R. (2024). Exploring the intersection of spirituality and marital satisfaction: Insights from Islamic families. Presented at the Conference on Psychology and Flourishing Humanity. https://conferences.uin-malang.ac.id/index.php/pfh/article/view/2686?utm_source=chatgpt.com
Babawayh (al-Saduq), M. A. (1983). Al-Khasail. (A.-A. Ghaffari, Ed.). Jamiat al-Modarresin. [In Persian]
Babawayh (al-Saduq), M. A. (1986). Thawab al-Amal wa Iqab al-Amal. (M.-M. Khorsan, Ed.). Dar al-Sharif al-Radi li al-Nashr. [In Persian]
Babawayh (al-Saduq), M. A. (1992). Man La Yahduruhu al-Faqih. Jamiat al-Modarresin fi al-Hawzah al-Ilmiyyah bi Qom; Muassasat al-Nashr al-Islamiyah. [In Persian]
Babawayh (al-Saduq), M. A. (1997). Al-Amali (al-Saduq). Ketabchi. [In Persian]
Babawayh (al-Saduq), M. A. (1999). Uyun Akhbar al-Rida. (M. Lajavardi, Ed.). Jahan. [In Persian]
Bengtsson, M. (2016). How to plan and perform a qualitative study using content analysis. NursingPlus Open, 2, 8–14. https://doi.org/10.1016/j.npls.2016.01.001
Brown, E., Orbuch, T. L., & Bauermeister, J. A. (2008). Religiosity and marital stability among Black American and White American couples. Family Relations, 57(2), 186–197. https://doi.org/10.1111/j.1741-3729.2008.00493.x
Call, V. R. A., & Heaton, T. B. (1997). Religious influence on marital stability. Journal for the Scientific Study of Religion, 382–392. https://doi.org/10.2307/1387856
 
Carmichael, C. L., & Mizrahi, M. (2023). Connecting cues: The role of nonverbal cues in perceived responsiveness. Current Opinion in Psychology, 53, 101663. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2023.101663
de Brito Sena, M. A., Damiano, R. F., Lucchetti, G., & Peres, M. F. P. (2021). Defining spirituality in healthcare: A systematic review and conceptual framework. Frontiers in Psychology, 12, 756080. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.756080
Delbari, S. A., & Khajavi Moghaddam, L. (2014). Factors strengthening tolerance in the family from the perspective of Qur’anic verses and narrations. Islamic Social Studies, 20(100), 123–150. [In Persian] https://iss.razavi.ac.ir/article_786.html?lang=fa
Dew, J. P. (2007). Do you have the time? Changes in and implications of spouses’ time together. Brigham Young University (BYU). https://scholarsarchive.byu.edu/facpub/4554?utm_source=chatgpt.com
Ellison, C. W. (1983). Spiritual well-being: Conceptualization and measurement. Journal of Psychology and Theology, 11(4), 330–338. https://doi.org/10.1177/009164718301100406
Esmaeili, M., Fani, M., & Karamkhani, M. (2017). The conceptual framework of spiritual health in islamic resources (the Quran and Nahjul-Balagha). Journal of Research on Religion & Health, 3(1), 91–101. [In Persian] https://doi.org/10.22037/jrrh.v3i1.15669
Ezer, H., Ricard, N., Bouchard, L., Souhami, L., Saad, F., Aprikian, A., & Taguchi, Y. (2006). Adaptation of wives to prostate cancer following diagnosis and 3 months after treatment: A test of family adaptation theory. International Journal of Nursing Studies, 43(7), 827–838. https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2006.05.004
Faghihi, A. N. (2013). An Educational Look at Emotional Relations between Couples in Religious Teachings. Quarterly Journal of Islamic Education, 8(17), 75–101. https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_8.html
Faghihi, A. N. (2022). (2022). Emotional duties of couples towards each other from the point of view of educational jurisprudence. Journal of Educational Jurisprudence Studies, 9(18), 131–164. [In Persian] http://mft.journals.miu.ac.ir/article_7858.html
Faghihi, A. N., & Rafiei Moghaddam, F. (2011). An examination of religious teachings influencing the spiritual well-being of spouses. Ma‘arefat, 20(4), 67–80. [In Persian] https://lib.wrc.ir/scholar/view/1/16176
Ferrell, B. R., KHassey, D., & Grant, M. (1995). Measurement of the quality of life in cancer survivors. Quality of Life Research, 4(6), 523–531. https://doi.org/10.1007/BF00634747
Fisher, J. W. (2010). Spiritual health: Its nature and place in the school curriculum. UoM Custom Book Centre. https://catalogue.nla.gov.au/catalog/4933697?utm_source=chatgpt.com
Flood, S. M., & Genadek, K. R. (2016). Time for each other: Work and family constraints among couples. Journal of Marriage and Family, 78(1), 142–164. https://doi.org/10.1111/jomf.12255
Ghafori, S., Hasanabadi, H., Mahram, B., & Ghanbari, B. (2012). The Efficacy of Forgiveness Method Based on Spiritual-Religious Psychotherapy in Decreasing Marital Conflict. Journal of Modern Psychological Researches, 6(24), 117-136. [In Persian] https://psychologyj.tabrizu.ac.ir/article_4142.html?lang=en
Glaser, B., & Strauss, A. (2017). Discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Routledge. https://books.google.com/books?id=6i8ZCwAAQBAJ
Hanbal, A. M. (2008). Musnad al-Imam Ahmad Hanbal. Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [In Persian]
Hawks, S. R., Hull, M. L., Thalman, R. L., & Richins, P. M. (1995). Review of spiritual health: definition, role, and intervention strategies in health promotion. American Journal of Health Promotion, 9(5), 371–378. https://doi.org/10.4278/0890-1171-9.5.371
Hogan, J. N., Crenshaw, A. O., Baucom, K. J. W., & Baucom, B. R. W. (2021). Time spent together in intimate relationships: Implications for relationship functioning. Contemporary Family Therapy, 43(3), 226–233. https://doi.org/10.1007/s10591-020-09562-6
Hungelmann, J., Kenkel-Rossi, E., Klassen, L., & Stollenwerk, R. M. (1985). Spiritual well-being in older adults: Harmonious interconnectedness. Journal of Religion and Health, 24(2), 147–153. https://doi.org/10.1007/BF01532258
Janbozorgi, M. (2019). Multidimensional Spiritual Therapy: A God-Oriented Approach to Counseling and Psychotherapy (Techniques and Programs). Research Institute of Hawzah and University. [In Persian]
 
Janbozorgi, M., & Ansari, H. (2024). Psychopathology with Cultural Considerations: Based on DSM-5-TR and ICD-11. Research Institute of Hawzah and University. [In Persian]
Jorna, M., Ball, K., & Salmon, J. (2006). Effects of a holistic health program on women’s physical activity and mental and spiritual health. Journal of Science and Medicine in Sport, 9(5), 395–401. https://doi.org/10.1016/j.jsams.2006.06.011
Kaleta, K., & Jaśkiewicz, A. (2024). Forgiveness in marriage: From incidents to marital satisfaction. Journal of Family Issues, 45(7), 1764–1788. https://doi.org/10.1177/0192513X231194294
Kendall, D. (2012). Sociology in our times. Cengage Learning.
Khodadadi, S. J., Ahmadi, K., & Amoosti, F. (2015). Identifying effective spiritual factors in healthy of military families: A Qualitative Research. Military Caring Sciences (MCS), 2(3), 134-142. [In Persian] http://dx.doi.org/10.18869/acadpub.mcs.2.3.134
Khorashadizadeh, F., Heydari, A., Heshmati, N. F., Mazlom, S. R., & Ebrahimi, M. (2015). Concept analysis of spiritual health based on Islamic teachings. Iran Journal of Nursing (IJN), 28(97), 42-55. [In Persian] http://dx.doi.org/10.29252/ijn.28.97.42
Komiya, A., Ohtsubo, Y., Nakanishi, D., & Oishi, S. (2019). Gift-giving in romantic couples serves as a commitment signal: Relational mobility is associated with more frequent gift-giving. Evolution and Human Behavior, 40(2), 160–166. https://doi.org/10.1016/j.evolhumbehav.2018.10.003
Lambert, N. M., & Dollahite, D. C. (2006). How religiosity helps couples prevent, resolve, and overcome marital conflict. Family Relations, 55(4), 439–449. https://doi.org/10.1111/j.1741-3729.2006.00413.x
Ledbetter, A. M. (2009). Family communication patterns and relational maintenance behavior: Direct and mediated associations with friendship closeness. Human Communication Research, 35(1), 130–147. https://doi.org/10.1111/j.1468-2958.2008.01341.x
Lichter, D. T., & Carmalt, J. H. (2009). Religion and marital quality among low-income couples. Social Science Research, 38(1), 168–187. https://doi.org/10.1016/j.ssresearch.2008.07.003
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic Inquiry. Sage Publications, Inc.
Liu, C., Kozinets, R. V., Patterson, A., & Zhao, X. (2024). Gift giving in enduring dyadic relationships: The micropolitics of mother–daughter gift exchange. Journal of Consumer Research, 51(3), 616–633. https://doi.org/10.1093/jcr/ucae002
Mahoney, A. (2005). Religion and conflict in marital and parent-child relationships. Journal of Social Issues, 61(4), 689–706. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.2005.00427.x
Metz, T. (2002). Recent work on the meaning of life. Ethics, 112(4), 781–814. https://doi.org/10.1086/340462
Mohammadi Reyshahri, M. (2009). Mīzān al-Ḥikmah. Dar al-Hadith li al-Tiba‘ah wa al-Nashr. [In Persian]
Molavi, M. H., Salari Far, M. R., Farhoush, M., & Rahmani, M. (2020). Non-verbal strategies in meeting the emotional needs of spouses according to Islamic sources. Islam and Psychological Research, 5(12), 65–81. [In Persian] https://journals.ueae.ir/article_16.html
Mróz, J., Toussaint, L., & Kaleta, K. (2024). Association between religiosity and forgiveness: Testing a moderated mediation model of self-compassion and adverse childhood experiences. Religions, 15(9), 1137. https://doi.org/10.3390/rel15091137
Nguyen, H. P., & Munch, J. M. (2011). Romantic gift giving as chore or pleasure: The effects of attachment orientations on gift giving perceptions. Journal of Business Research, 64(2), 113–118. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2010.02.006
Nuri, H. M. T. (1987–1988). Mustadrak al-Wasail wa Mustanbat al-Masail. Muassasat Al al-Bayt. [In Persian]
Olson, D. (2011). FACES IV and the circumplex model: Validation study. Journal of Marital and Family Therapy, 37(1), 64–80. https://doi.org/10.1111/j.1752-0606.2009.00175.x
Omoboye, M., Eneh, N. E., & Titor-Addingi, M. C. (2024). Communication patterns and marital satisfaction: A review of English language discourse in family counseling. World Journal of Advanced Research and Reviews, 21(2), 1883–1891. https://doi.org/10.4102/hts.v79i1.8228
Parsa, F., Rostami, S., & Sajadi, S. (2017). Wife’s duties in marital life and their role in stabilization of the family unit from the viewpoint of Islamic Jurisprudence. Family Counseling and Psychotherapy, 6(2), 165–187. [In Persian] https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22516654.1395.6.2.8.3
Raesi, R., Gooshki, H. S., Khoshi, A., Saadat, S. H., Daneshi, S., & Hushmandi, K. (2025). The Impact of Spiritual and Cultural Beliefs on Family Relationships and Marital Satisfaction in Religious Communities: A Systematic Review. The Open Public Health Journal, 18(1). http://dx.doi.org/10.2174/0118749445401885250704054224
Rafieehonar, H., & Janbozorgi, M. (2010). The relationship between religious orientation and self control. Journal of Ravanshenasi Va Din, 3(1), 31–42. [In Persian] https://ravanshenasi.nashriyat.ir/node/84
Ray-Shahri, M., & Pasandideh, A. (2018). Strengthening the Family from the Perspective of the Qur’an and Hadith. Dar al-Hadith. [In Persian]
Riley, B. B., Perna, R., Tate, D. G., Forchheimer, M., Anderson, C., & Luera, G. (1998). Types of spiritual well-being among persons with chronic illness: Their relation to various forms of quality of life. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation, 79(3), 258–264. https://doi.org/10.1016/S0003 9993(98)90004 1
Safouraei Parizi, M. M. (2013). Indicators of a functional family. Islamic Journal of Women and Family Studies, 1(1), 29–58. [In Persian] http://pzk.journals.miu.ac.ir/article_911.html
Salehi, M., Hoseini Dronkolaei, S. Z., Alamian Gavzan, S., & Motevalian, S. F. (2017). Relationship between spiritual health with marital satisfaction. Journal of Babol University of Medical Sciences, 19(3), 47–52. https://doi.org/10.22088/jbums.19.3.47
Samarqandi, A. L. N. M. I. (1999). Tanbih al-Ghafilin bi Ahadith Sayyid al-Anbiya wa al-Mursalin. Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [In Persian]
Sanagooei, M., Janbozorgi, M., & Mahdavian, A. (2011). The relationship between religious commitment and couples’ communication patterns. Psychology and Religion, 4(4), 103–120. [In Persian] https://www.magiran.com/p984456
Segel-Karpas, D., Estlein, R., & Elran-Barak, R. (2024). Cynical Hostility, Intimacy and Relationship Satisfaction: The Role of Depressive Symptoms. Behavioral Sciences, 14(12), 1160. https://doi.org/10.3390/bs14121160
Shahmohammadi, M., & Ebrahimi Tazehkand, F. (2017). The role of spirituality and religion within the family system. Islamic Azad University, Roudehen Branch, Iran. [In Persian]
Sharif al-Radi, M. H. (1994). Nahj al-Balagha (ed. Sobhi Saleh). Muassasat Dar al-Hijrah. [In Persian]
Shubah, H. A. (1984). Tuhaf al-Uqul an Al al-Rasul. Jamiat al-Modarresin. [In Persian]
Tang, L., Yang, Y., An, Z., Huang, Y., & Tang, P. (2024). The relationship between marital satisfaction and spiritual well-being of Chinese older adults: The mediating effect of psychological security and aging expectations. Behavioral Sciences, 14(10), 949. https://doi.org/10.3390/bs14100949
Torkashvand, J., & Jafarpourzadeh, F. (2013). Behavioral Interaction of Spouses from the Perspective of Islam and Psychology. Maarefat, 20(192, Special Issue on Psychology). [In Persian] https://marifat.nashriyat.ir/en/node/2751
Van Lankveld, J., Jacobs, N., Thewissen, V., Dewitte, M., & Verboon, P. (2018). The associations of intimacy and sexuality in daily life: Temporal dynamics and gender effects within romantic relationships. Journal of Social and Personal Relationships, 35(4), 557–576. https://doi.org/10.1177/0265407517743076
Warram, M. I. (1990). Tanbih al-Khawatir wa Nuzhat al-Nawazir (Majmuat Warram). Maktabat Faqih. [In Persian]
Whitehead, O., Jagger, C., & Hanratty, B. (2021). What do doctors understand by spiritual health? A survey of UK general practitioners. BMJ Open, 11(8), e045110. https://doi.org/10.1136/bmjopen 2020 045110
World Health Organization. (2022). Geneva charter for well-being. Presented at the 10th Global Conference on Health Promotion, Geneva.
Worthington, E. L., Jr., Brown, E. M., & McConnell, J. M. (2018). Forgiveness in committed couples: Its synergy with humility, justice, and reconciliation. Religions, 10(1), 13. https://doi.org/10.3390/rel10010013
Yalcin, M. B., & Karahan, F. (2009). The effect of couple communication program on passive conflict tendency among married couples. Department of Educational Sciences, 11559, 111–141. https://eric.ed.gov/?id=EJ796226&utm_source=chatgpt.com
Yousefzadeh, M., & Marufi, Y. (2009). Content Analysis in the Humanities (A Practical Guide to Textbook Analysis). Sepehr-e Danesh. [In Persian]
Zarei, E., & Ahmadisarkhooni, T. (2013). Spiritual Intelligence Quotient and Communication Patterns as Predictors of Marital Satisfaction among the Couples at Bandar Abbas City. Research in Clinical Psychology and Counseling, 2(2), 101-116. [In Persian] https://doi.org/10.22067/ijap.v2i2.10915
Zarnaghash, M., Zarnaghash, M., & Zarnaghash, N. (2013). The relationship between family communication patterns and mental health. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 84, 405–410. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2013.06.575
Zayd, A. (1998). Musnad al-Imam Zayd. Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [In Persian]
 
اسلام و روانشناسی خانواده
دوره 2، شماره 3 - شماره پیاپی 3
فروردین 1405
صفحه 63-102

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار